अथ महालक्ष्मीपूजाविधिः
शुभमुहूर्ते यजमानः स्वतः पीताम्बरधरः कृतनित्यक्रियः पूजास्थानमागत्य (१) पंचदेवता विष्णुं च संपूज्य कुशत्रय-जलान्यादाय –
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥
इति पूजाद्रव्यम्, आत्मानं चाभिषिच्य पुष्पाण्यादाय –
ॐ ह्रीं आधारशक्तये कमलासनाय नमः ।
इत्यासनाय पुष्पाणि त्यक्त्वा आसनं परिगृह्य –
ॐ पृथ्वि त्वया घृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता । त्वं च धारय मां नित्यं पवित्रं कुरु चासनम् ॥
इत्यासने उपविश्य, संकल्पं कुर्यात् – कुशत्रयतिलजलान्यादाय –
ॐ अद्य अमुके मासि अमुके पक्षे अमुकतिथौ अमुकगोत्रस्य मम श्री अमुकशर्मणः ताम्र-रजत-हिरण्य-मणि-मुक्ता-प्रवाल-वस्त्राभरण-पुत्र-पौत्र-पशु-बन्धु-बान्धव-हस्त्यश्वरथ-प्रजामात्यप्रभृतिसमृद्ध्यर्थमणिमादिसिद्धिषडैश्वर्य-लक्ष्मीधन-धान्यादिसकलसम्पदासमृद्धिहेतवे धनपार्श्वस्थितचौराग्निराजदण्डादिषोड-शोपद्रवनिवारणार्थ यथासम्पादित सम्भारैर्महालक्ष्मीपूजनमहं करिष्ये ।
इति संकल्प्य पठेत् –
ॐ गणानान्त्वा गणपति्ँ हवामहे, प्रियाणान्त्वा प्रियपति्ँ हवामहे, निधीनान्त्वा निधिपति्ँ हवामहे, व्वसो मम आहमजानि गर्ब्भधमात्वमजासि गर्ब्भधम् ॥
———–
(१) सुखरात्रौ (कार्तिककृष्णामायाम्) प्रथममत्र अखण्डदीपं प्रज्वल्य, प्रणमेदनेन –
ॐ भो दीप देवीरूपस्त्वं धर्मसाक्षी ह्यविघ्नकृत् । शुभं करोतु कल्याणमारोग्यं धनसंपदाम् ॥
शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ।स्वयं बुद्धिप्रकाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
———–
अथ शान्तिकलशस्थापनम्
शान्तिकलशस्थानं यथा – तत्र प्रथमं भूमिपूजनम् – कुशोदकेन भूमिमभ्युक्ष्य, सजलकुशाक्षतैः –
ॐ कलशाधारशक्ते इहागच्छ इह तिष्ठ इत्यावाह्य – ॐ कलशाधारशक्त्यै नमः ।
इति पंचोपचारैः संपूज्य कलशाधारभूमिं स्पृष्ट्वा –
ॐ भूरसि भूमिरस्यदितिरसि व्विश्वधाता व्विश्वस्य भुवनस्य धर्त्री पृथिवीं दृ्ँह पृथिवीं माही्ँसीः ॥
इति भूशुद्धिं कृत्वा –
ॐ मानस्तोके तनये मान आयुषि मानो गोषु मानोऽअश्वेषु रीरिषः । मानो व्वीरान् रुद्रभामिना व्वधीर्हविष्मन्तः सदमित्वा हवामहे ।
इति गोमयेन भूमिमुपलिप्य –
ॐ धान्यमसि धिनुहि देवान् प्राणाय त्वोदानाय त्वा व्यानाय त्वा दीर्घामनुप्रसितिमायुषेधान् देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना चक्षुषे त्वा महीनां पयोसि ॥
इति तदुपरि यवान् विकीर्य –
ॐ आजिघ्रकलशं मत्वा त्वा व्विशन्त्विन्दवः । पुनरुर्ज्जा निवर्तस्व सा नः सहस्रं धुक्ष्वोरुधारा पयस्वती पुनर्मा व्विशताद्रयिः ॥
इति यवोपरि कलशं स्थापयेत् । ततः –
ॐ व्वरुणस्योत्तम्भनमसि व्वरुणस्य स्कम्भसर्ज्जनीस्थो व्वरुणस्यऽऋतसदन्यसि व्वरुणस्यऽऋतसदनमसि व्वरुणस्यऽऋत सदनमासीद ॥
इति कलशोपरि नारिकेलं (पूगीफलं वा) दत्त्वा –
ॐ अम्बेऽअम्बिकेऽअम्बालिके नमानयति कश्चन । सशस्त्यश्वकः सुभद्रिकां काम्पीलवासिनीम् ॥
इति कलशे आम्रपल्लवं दद्यात् । ततः –
ॐ प्राणाय स्वाहा, अपानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहा ।
इति कलशे ताम्बूलं दद्यात् । ततः –
ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । सदाधारपृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा व्विधेम् ॥
इति कलशे पञ्चरत्नं (१) क्षिपेत् । ततः –
ॐ धान्यमसि धिनुहि देवान् प्राणाय त्वोदानाय त्वा व्यानाय त्वा दीर्घामनुप्रसितिमायुषेधान् देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना चक्षुषे त्वा महीनां पयोसि ॥
इति पूर्वोक्तमन्त्रेण दीपपात्रे यवं दत्त्वा –
ॐ अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहा, सूर्य्यो ज्योतिर्ज्योतः सूर्य्यः स्वाहा, अग्निर्व्वर्च्चो ज्योतिर्व्वर्च्चः स्वाहा, सूर्यो व्वर्चो ज्योतिर्व्वर्च्चः स्वाहा, ज्योतिः सूर्य्यः सूर्य्यो ज्योतिः स्वाहा ॥
इति कलशोपरि पूर्वाभिमुखं प्रज्ज्वलितदीपं निदध्यात् ।
ततः प्राणप्रतिष्ठा । पुष्पाक्षतैः –
ॐ मनोजूतिर्जूषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमन्तनोत्वरिष्टं यज्ञ्ँ समिमन्दधातु विश्वेदेवा स इह मादयन्तार्मो प्रतिष्ठ । ॐ शान्तिकलशाधिष्ठितदेवता इह सुप्रतिष्ठिता भवन्तु । इति प्रतिष्ठाप्य ॐ कलशाधिष्ठितगणेशादिदेवताभ्यो नमः । इति पञ्चोपचारैः सर्वान् देवान् एकदैव पूजयेत् ॥
ततो दशदिक्पालादि-देवतापूजनम् । तद्यथा – पुष्पाक्षतैः –
ॐ इन्द्रादिदशदिक्पाला इहागच्छत इह तिष्ठत । इत्यावाह्य, इन्द्रादिदशदिक्पालेभ्यो नमः ॥
इति पञ्चोपचारैः पूजयेत् । ततः पुष्पाक्षतैः –
ॐ साधिदैवतसप्रत्यधिदैवतविनायकादिपञ्चकसहित नवग्रहाः इहागच्छत इह तिष्ठत । इत्यावाह्य, नवग्रहेभ्यो नमः ॥
इति पञ्चोपचारैः पूजयेत् ।
————-
(१) रत्नानामभावे स्वर्णं कर्षार्धमेव च । सुवर्णस्याप्यभावे तु आज्यं देयं विचक्षणैः ॥ इति स्मृतिः ।
————-
अथ महालक्ष्मीपूजनम्
तत्र यजमानः (प्रतिमाऽभावे) पीतवस्त्रोपरि पीताक्षतानास्तीर्य तत्र यथाशक्ति द्रव्यं संस्थाप्य तदुपरि महालक्ष्मीम् आवाहयेत् । (प्रतिमासत्त्वे प्रतिमायां पीतवस्त्रपोटलिकां कृत्वा पटसूत्रेण संवेष्ट्य अष्टदले पद्मपत्रे वा तां स्थापयेतं ।)
आवाहनम् – रक्त (१) पुष्पाण्यादाय –
ॐ समुद्रतनया देवीं सर्वाभरणभूषिताम् । पद्मनेत्रां विशालाक्षीं लक्ष्मीमावाहयाम्यहम् ॥ लक्ष्मीं विष्णुप्रीतिकरां देवीं देवकार्यार्थसाधिनीम् । कुबेरधनदात्रीं च लक्ष्मीमावाहयाम्यहम् ॥ क्षीरसागरसम्भूतां विष्णुदेहसमाश्रिताम् । सर्वाभीष्टप्रदां देवीं लक्ष्मीमावाहयाम्यहम् ॥
ध्यानम्
ॐ या सा पद्मासनस्था विपुलकटितटी पद्मपत्रायताक्षी गम्भीरावर्तनाभिः स्तनभरनमिता शुभ्रवस्त्रोत्तरीया । लक्ष्मीदिव्यैर्गजेन्द्रैर्मणिगणखचितैः, स्नापिता हेमकुम्भैर्नित्यं सा पद्महस्ता वसतु मम गृहे सर्वमाङ्गल्ययुक्ता ॥
इति ध्यात्वा –
ॐ भूर्भुवः स्वर्लक्ष्मि इहागच्छ इह तिष्ठ इत्यावाहाह्य ॥
पाद्यम् –
ॐ श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् । इष्णन्निषाणा मुम्म इषाण सर्वलोकम्म इषाण ॥ इदं पाद्यं भगवत्यै श्रीलक्ष्म्यै नमः ॥
गन्धम् –
ॐ गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ इदं श्रीखण्डचन्दनं भगवत्यै श्रीलक्ष्म्यै नमः ।
सिन्दूरम् –
ॐ सिन्दूरं सर्वसाध्वीनां भूषणाय विनिर्मितम् । गृहाण वरदे लक्ष्मि भूषणानि प्रयच्छ मे ॥ इदं सिन्दूराभरणं भगवत्यै श्रीलक्ष्म्यै नमः ॥
पुष्पम् –
ॐ मालती-बकुलादीनि मल्लिका गन्धसंयुता । मया हृतानि पुष्पाणि प्रगृह्य कमलालये ॥ एतानि पुष्पाणि भगवत्यै श्रीलक्ष्म्यै नमः ॥
दूर्वा –
ॐ काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्ति परुषः परुषस्परि । एवानो दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च ॥ एतानि दूर्वादलानि भगवत्यै श्रीलक्ष्म्यै नमः ।
बिल्वपत्रम् –
ॐ त्रिदलान्यखण्डानि बिल्वपत्राणि सुन्दरि । पूजयेत् परया भक्त्या महालक्ष्मीं सुखप्रदाम् ॥ एतानि बिल्वपत्राणि भगवत्यै श्रीलक्ष्म्यै नमः ।
धूपः –
ॐ वनस्पति-रसो दिव्यो गन्धाढ्यः सुमनोहरः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ एष धूपः भगवत्यै श्रीलक्ष्म्यै नमः ।
दीपः –
ॐ घृतवतिंसमायुक्तं वह्निना दीपितं मया । दीपं हृहाण देवेशि त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ एष दीपः भगवत्यै श्रीलक्ष्म्यै नमः ।
फलम् –
ॐ याः पलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः । बृहस्पतिप्रसूतास्तानो मुञ्चत्व्ँ हसः ॥ एतानि फलानि भगवत्यै श्रीलक्ष्म्यै नमः ।
नैवेद्यं –
ॐ घृतपकहविष्यान्नं पायसं वा च शर्करा । नानाविधं च नैवेद्यं लक्ष्मीर्मे प्रगृह्यताम् ॥ एतानि नानाविधनैवेद्यानि भगवत्यै श्रीलक्ष्म्यै नमः ।
आचमनीयं –
ॐ सर्वतीर्थसमायुक्तं सुगन्धि निर्मलं जलम् । आचम्यतां मया दत्तं गृहीत्वा परमेश्वरि ॥ इदमाचमनीयं भगवत्यै श्रीलक्ष्म्यै नमः ।
द्रव्यम् –
ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । सदाधारपृथिवीं द्यामुते मां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ ॐ महालक्ष्मीर्मे प्रीयताम् ।
इति पठित्वा द्रव्यमर्पयेत् ।
————–
(१) महालक्ष्मिपूजने शतपत्रं (कमलपुष्पम्) अतिप्रशस्तमिति न विस्मर्तव्यम् ।
————–
अथ अणिमादि पूजा
ततः महालक्ष्म्याः दक्षिणे (१-४) वामे (५-८) च पार्श्वे अणिमाद्यष्टसिद्धि-पूजनं कुर्यात् । तद्यथा –
१. अणिमा – ॐ अणिमायै नमः । इति पञ्चोपचारैः सम्पूज्य, पुष्पाञ्जलिः – ॐ सिन्दूरस्थाणिमा पूज्या पीतवर्णा चतुर्भुजा । वरवज्रधरा दक्षे वामेऽभयनिधाभृत् ॥
२. महिमा – ॐ महिमायै नमः । इति पञ्चोपचारैः सम्पूज्य, पुष्पाञ्जलिः – ॐ महिमां महिषारूढां पूजयेत् कनकप्रभाम् । अङ्गाभयधरा वामे दक्षे शक्त्याक्षमालिनीम् ॥
३. गरिमा – ॐ गरिमायै नमः । इति पञ्चोपचारैः सम्पूज्य, पुष्पाञ्जलिः – ॐ कनकादिनिधिः पूज्यः कर्मस्था गरिमा तता । गदाम्बरधरा दक्षे वामेऽभयनिधानभृत् ॥
४. लघिमा – ॐ लघिमायै नमः । इति पञ्चोपचारैः सम्पूज्य, पुष्पाञ्जलिः – ॐ नक्रस्था लघिमा श्यामा पूजनीया चतुर्भुजा । नागपाशधरा दक्षे वामेऽभयवारिता ॥
५. प्राप्तिः – ॐ प्राप्त्यै नमः । इति पञ्चोपचारैः सम्पूज्य, पुष्पाञ्जलिः – ॐ पूजनीया वृषारूढा प्राप्तिस्तुहिनसन्निभा । शक्तिशूलधरा दक्षे वामे सपरिवारजा ॥
६. प्रकाम्या – ॐ प्राकाम्यै नमः । इति पञ्चोपचारैः सम्पूज्य, पुष्पाञ्जलिः – ॐ छागलस्थातिरक्ताङ्गी स्यात् पूज्या प्रतिकामतः । शक्त्यक्षमालिनी दक्षे वामे मन्दिरकुण्डिका ॥
७. ईशिता – ॐ ईशितायै नमः । इति पञ्चोपचारैः सम्पूज्य, पुष्पाञ्जलिः – ॐ पूज्या प्रेतगता नीला विद्युत्पुञ्जनिभेशिता । वरशंकुधरा दक्षे वामे साभयकर्णिका ॥
८. वशिता – ॐ वशितायै नमः । इति पञ्चोपचारैः सम्पूज्य, पुष्पाञ्जलिः – ॐ पूज्या हि वशिता धूम्रा मृगस्था सा चतुर्भुजा । सारबिन्दुधरा दक्षे वामे वरसरोजिनी ॥
अथ पुष्पाञ्जलिः
ॐ नन्दे नन्दपुरावासे वसुभिश्चाप्नुहि प्रजाः । जाय भार्गवि दायादैः पूर्णकामान् मनोरथान् ॥
पूर्णेङ्गिरसि दायादैः पूर्णकामान् मनोरथान् । भद्रे काश्यपि देवेशि प्रजानीं भद्रमावह ॥
सवबीजसमायुक्ते सर्वगन्धौषधीर्युते । सुव्रते सुमुखे देवि गृहे भार्गवि रम्यताम् ॥
प्रजापतिस्तुते देवि चतुरस्रे महापथे । सुव्रते सुमुखे देवि गृहे भार्गवि रम्यताम् ॥
अव्यङ्गे चाक्षते पूर्णे पुण्ये चाङ्गिरसंस्तुते । अक्षरे त्वं प्रिये श्रेष्ठे प्रतिज्ञां गृहिणां कुरु ॥
ग्राम्याद् ग्रामपुरश्चापि तथा स्वामिपुरे गृहे । मनुष्यपशुहस्त्यश्वधनवृद्धिकरी भव ॥
एष पुष्पाञ्जलिः ॐ साङ्गाय सपरिवाराय भगवत्यै श्रीलक्ष्म्यै नमः ।
ततः सति सम्भवे २८३ पृष्ठोक्तं शङ्करोक्तं कनकधारास्तोत्रम् पठित्वा – ॐ श्रीँ ह्रीँ श्रीँ महालक्ष्म्यै नमः स्वाहा । इति मन्त्रेण अष्टोत्तरशतम् हवनञ्च कुर्यात् ।
अथ संछिप्तहवनविधिः
कुशत्रयतिलजलान्यादाय – ॐ अद्य अमुके मासि अमुके पक्षे अमुकतिथौ साङ्गमहालक्ष्मीपूजासिद्ध्यर्थं श्रीमहालक्ष्मीप्रीतये अष्टोत्तरशतम् आज्याहुतीः अहं होष्यामि । इति संकल्प्य हस्तमात्रां भूमिं कुशैः परिसमूद्य तान् कुशान् ऐशान्यां परित्यज्य गोमयेन तपलिप्य तदुपरि प्रादेशमिताः तिस्रो रेखाः उल्लिख्य ताभ्यो मुद्मुदूधृत्य जलेन अभ्युक्ष्य कांस्यपात्रेण “ॐ भूर्भु स्वः” इत्युचार्य अग्निमुपसमाधाय स्रुवेण आज्याहुतीर्जुहुयात् –
ॐ भूः स्वाहा, इदं भूः । ॐ भुवः स्वाहा, इदं भुवः । ॐ स्वः स्वाहा, इदं स्वः ।
ततः वह्नौ लक्ष्मीं ध्यात्वा –
“ॐ श्रीँ महालक्ष्म्यै नमः स्वाहा”
इति मूलमंत्रेण अष्टोत्तरशतम् आज्याहुतीर्जुहुयात् ।
ततः पूर्णाहुतिः – ताम्बुल फल-पुष्प-घृतपूर्णस्रुवेण –
ॐ मूर्धानं दिवोऽअरतिं पृथिव्या वैश्वानर मृत आजातमग्निं कवि्ँ सम्राजमतिथिञ्जनानामासन्ना पात्रं जनयन्त देवाः स्वाहा, ॐ वसुभ्यः स्वाहा । ततः स्रुवेण भस्म आनीय त्र्यायुषं कुर्यात् – ॐ त्र्यायुषं जमदग्नेः इति ललाटे । ष कश्यपश्य त्र्यायुषम्, इति ग्रीवायाम् । ॐ यद्देवेषु त्र्यायुषम्, इति दक्षिणबाहुमूले । ॐ तन्नोऽस्तु त्र्यायुषम्, इति हृदि ।
अथ विसर्जनम्
स्तोत्रादिकं पठित्वा पुष्पाञ्जलिम्, आरातिकं च विधाय करकच्छपिकां बध्वा प्रार्थयेत् –
ॐ रूपं देहि जयं देहि भाग्यं लक्ष्मि प्रदेहि मे । धर्मान् देहि धनं देहि सर्वान् कामान् प्रदेहि मे ॥
ॐ विधिहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं यदचिंतम् । पूर्ण भवतु तत् सर्वं त्वत्प्रसादान्महेश्वरि ॥
शक्नुवन्ति न ते पूजां कर्तुं स्वर्गस्थिताः सुराः । अहं किं वा करिष्यामि मृत्युधर्मा नरोऽल्पधीः ॥
न जानेऽहं स्वरूपं ते न शरीरं न वा गुणम् । एकामेव हि जानामि भक्तिं त्वच्चरणाब्जयोः ॥
ततो विसर्जनम् –
ॐ इमां पूजां मया देवि यथाशक्ति निवेदिताम् । महालक्ष्मि जगन्मातः मत्स्थाने तिष्ठ पूजिते ॥
ॐ सांगसपरिवारे भगवति, श्रीमहालक्ष्मि पूजिताऽसि प्रसीद, मयि रमस्व ॥
ॐ अणिमाद्यष्टसिद्धयः पूजिताः स्थ क्षमध्वं स्वस्थानं गच्छत ॥
ॐ कलशाधिष्ठितदेवताः पूजिताः स्थ क्षमध्वं स्वस्थानं गच्छत ॥
ततो कर्मदक्षिणा – कुशत्रय-तिल-जलान्यादाय –
ॐ अद्य (अस्यां रात्रौ) कृतैतत्सांगसपरिवार श्रीमहालक्ष्मिपूजनकर्मप्रतिष्ठार्थम्, एतावद्द्रव्यमूल्यकहिरण्यम् अग्निदैवतं यथानामगोत्राय ब्राह्मणाय दक्षिणामहं ददे । ॐ स्वस्तीति प्रतिवचनम् ।
अथ शान्तिकलशमुत्थापयेदनेन –
ॐ उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवयन्तस्त्वे महे । उपप्रयन्तु मरुतः सुदानव इन्द्र प्राशूर्भवा सखा ॥
ततः ९० पृष्ठोक्ताभिषेकमन्त्रेण यजमानम् अभिषिञ्चेत् । तद्दिने महालक्ष्मीप्रीत्यर्थं नृत्यगीतवाद्यदीपमालिकाद्युत्सवपुरःसरं रात्रिशेषं नयेत् । ब्राह्मणांश्च भोजयेत् ।
पृष्ठ २८३ सँ ‘कनकधारास्तोत्रम्’ –
प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते । आखण्डलोग्निर्भगवान् यमो वै निर्ऋतिस्तथा ॥
वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः । ब्रह्मणा सहितशेषो दिक्पालाः पान्तु ते सदा ॥
कीतिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः । बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिश्च मातरः ॥
एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु देवपत्न्यः समागताः । आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधजीवसितार्कजाः ॥
ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश्च तर्पिताः । देवदानव गन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥
मनवो गावो देवमातर एव च । देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसां गणाः ॥
अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च । ओषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये ॥
सरितः सागराश्शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः । एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
॥इति श्रीमहालक्ष्मीपूजाविधिः ॥
हरिः हरः !!
